Làm tự do cho lập trình viên sự tự do về giờ giấc và nơi làm, nhưng đổi lại bạn phải tự lo mọi thứ không phải viết mã: tìm khách, báo giá, hợp đồng, thu tiền, và bảo trì sau khi bàn giao. Nên bắt đầu bằng dự án nhỏ ngoài giờ, viết rõ phạm vi bằng văn bản, thu tiền theo từng mốc, và kiểm tra xem hợp đồng với công ty hiện tại có cho phép bạn làm ngoài hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Lập Trình. Hình ảnh làm việc bên hồ, bên đồi thông, không sếp, không giờ giấc, rất hấp dẫn. Có những người sống rất tốt với nghề tự do. Cũng có nhiều người thử rồi quay lại đi làm công ty. Tập này kể mặt ít được nhắc tới của làm tự do, để bạn bước vào với mắt mở.
Một nửa công việc không phải viết mã
Khi đi làm công ty, bạn chỉ cần viết mã tốt. Người khác lo tìm khách hàng, thương lượng hợp đồng, thu tiền, lo pháp lý, lo máy chủ. Khi làm tự do, tất cả những việc đó là của bạn.
Tìm khách tốn thời gian, nhất là lúc đầu. Nói chuyện với khách để hiểu họ cần gì, báo giá, thương lượng, nhiều khi nói chuyện cả tuần rồi khách không làm. Thời gian đó không ai trả tiền.
Rồi đến những việc hành chính: viết hợp đồng, xuất hoá đơn nếu cần, theo dõi thu chi, lo nghĩa vụ thuế theo quy định cho thu nhập của mình. Mỗi việc nhỏ, cộng lại thành đáng kể.
Nhiều người làm tự do kể rằng chỉ khoảng một nửa thời gian làm việc của họ là viết mã. Nửa kia là mọi thứ khác. Nếu bạn ghét phần còn lại, làm tự do toàn thời gian có thể không hợp, dù bạn viết mã rất giỏi.
Bắt đầu nhỏ, bắt đầu ngoài giờ
Với người đang đi làm, cách an toàn để thử là nhận một dự án nhỏ ngoài giờ. Một trang web cho người quen, một công cụ nhỏ cho một cửa hàng. Bạn sẽ biết mình có thích phần không phải viết mã không, và có quản lý được thời gian không.
Trước khi nhận, đọc lại hợp đồng lao động với công ty hiện tại. Một số hợp đồng có điều khoản về làm việc ngoài, về sở hữu trí tuệ với những gì bạn làm ra trong thời gian làm việc, hoặc cấm làm cho đối thủ cạnh tranh. Nếu không rõ, hỏi phòng nhân sự hoặc người có hiểu biết pháp lý.
Tuyệt đối không dùng thiết bị, thời gian làm việc, hay mã nguồn của công ty cho dự án riêng. Đây là cách nhanh nhất để mất việc và có thể gặp rắc rối pháp lý.
Và cẩn thận với sức khoẻ. Làm tám tiếng ở công ty rồi thêm bốn tiếng buổi tối, kéo dài nhiều tháng, là con đường nhanh tới kiệt sức. Hãy nhận vừa sức.
Chốt phạm vi bằng văn bản
Nguồn rắc rối lớn nhất của dự án tự do là phạm vi mơ hồ. Khách nói muốn một trang web bán hàng. Bạn hiểu là trang có danh sách sản phẩm và đặt hàng. Khách hiểu là có cả thanh toán trực tuyến, quản lý kho, gửi tin nhắn, báo cáo doanh thu. Hai tháng sau, cả hai bực bội.
Trước khi bắt đầu, viết ra thật cụ thể những gì bạn sẽ làm, và cũng quan trọng, những gì không nằm trong phạm vi. Danh sách chức năng, mỗi chức năng một hai dòng mô tả. Cả hai bên đọc và đồng ý bằng văn bản.
Khi khách muốn thêm, và gần như chắc chắn khách sẽ muốn thêm, bạn có căn cứ để nói: phần này ngoài phạm vi đã thống nhất, mình báo thêm thời gian và chi phí nhé. Không có văn bản, cuộc nói chuyện đó rất khó chịu.
Đây không phải là thiếu thiện chí với khách. Phạm vi rõ bảo vệ cả hai bên, và khách chuyên nghiệp đánh giá cao điều đó.
Thu tiền theo mốc và chuyện sau bàn giao
Đừng làm xong hết rồi mới thu tiền. Chia dự án thành các mốc, mỗi mốc có một phần công việc cụ thể và một phần thanh toán. Thường có một khoản trả trước khi bắt đầu. Nếu khách không trả mốc này, bạn dừng trước khi mất thêm công sức.
Nhiều người làm tự do mới vào nghề kể chuyện làm xong, bàn giao, rồi khách chậm trả, trả thiếu, hoặc biến mất. Thu tiền theo mốc giảm rủi ro này rất nhiều.
Rồi đến chuyện sau bàn giao. Phần mềm nào cũng có lỗi, và khách sẽ gọi. Máy chủ cần gia hạn, tên miền cần gia hạn, thư viện cần cập nhật bảo mật. Ai làm, ai trả tiền? Hãy thoả thuận trước: sửa lỗi miễn phí trong một khoảng thời gian, sau đó là hợp đồng bảo trì riêng.
Và bàn giao đầy đủ: mã nguồn, tài khoản, tài liệu, quyền truy cập đều đứng tên khách. Đừng giữ khách phụ thuộc vào bạn bằng cách giữ mật khẩu. Điều đó không chuyên nghiệp, và về lâu dài làm hỏng tiếng của bạn.
Tìm khách và giữ khách
Với phần lớn người làm tự do, khách đầu tiên đến từ người quen: bạn bè, đồng nghiệp cũ, người thân có kinh doanh. Khách tiếp theo đến từ lời giới thiệu của khách cũ. Nên dự án đầu làm thật tốt quan trọng hơn mọi quảng cáo.
Có một nơi trưng bày công việc của mình: một trang cá nhân với vài dự án đã làm, mô tả vấn đề và kết quả, được khách cho phép công khai. Khách mới muốn thấy bạn đã làm được gì.
Chọn một mảng hẹp giúp bạn dễ được nhớ tới. Người làm trang web cho phòng khám nha, người làm công cụ quản lý cho trường mầm non. Khi đã làm vài dự án trong một mảng, bạn hiểu nghiệp vụ, làm nhanh hơn, và khách trong mảng đó giới thiệu nhau.
Làm tự do không dành cho tất cả mọi người, và không có gì sai nếu sau khi thử, bạn thấy mình thích đi làm công ty hơn. Điều quan trọng là bạn chọn dựa trên trải nghiệm thật, không dựa trên hình ảnh bên hồ.
Câu hỏi thường gặp
Đang đi làm có được nhận dự án lập trình ngoài không?
Tuỳ hợp đồng lao động của bạn. Một số hợp đồng có điều khoản về làm việc ngoài hoặc sở hữu trí tuệ. Hãy đọc kỹ hoặc hỏi phòng nhân sự, và không bao giờ dùng thời gian, thiết bị hay mã của công ty.
Làm sao tránh khách hàng yêu cầu thêm việc không ngừng?
Viết rõ phạm vi bằng văn bản trước khi bắt đầu, gồm cả những gì không làm. Khi khách muốn thêm, báo thời gian và chi phí bổ sung dựa trên phạm vi đã thống nhất.
Nên thu tiền dự án tự do thế nào?
Chia theo mốc, có khoản trả trước khi bắt đầu, và mỗi mốc gắn với phần công việc cụ thể. Cách này giảm rủi ro làm xong mà không thu được tiền.
Sau khi bàn giao phần mềm có phải bảo trì không?
Nên thoả thuận trước, ví dụ sửa lỗi miễn phí trong một khoảng thời gian, sau đó là hợp đồng bảo trì riêng. Bàn giao đầy đủ mã nguồn và tài khoản đứng tên khách.
Làm tự do có phù hợp với mọi lập trình viên không?
Không. Làm tự do đòi hỏi tự tìm khách, thương lượng, quản lý tiền và thời gian. Nên thử bằng dự án nhỏ ngoài giờ trước khi quyết định làm toàn thời gian.
