Người mới nên học ngôn ngữ nào đầu tiên? Câu trả lời thật là ngôn ngữ giúp bạn làm ra một thứ chạy được sớm nhất cho đúng việc bạn muốn làm, có nhiều người dùng để hỏi, và có tài liệu dễ đọc. Ngôn ngữ đầu tiên không quyết định sự nghiệp của bạn, còn cách bạn học nó thì có.
Chào bạn, đây là Nhà Lập Trình, nơi mình kể về nghề viết mã bằng lời, không đọc mã. Tập này mở đầu bằng câu hỏi mà gần như ai bước vào nghề cũng từng gõ lên mạng, rồi đọc cả chục bài tranh cãi và càng đọc càng rối. Mình sẽ không đưa cho bạn một bảng xếp hạng, mà đưa cho bạn một cách tự chọn.
Vì sao câu hỏi này làm người mới tê liệt?
Người mới thường nghĩ chọn ngôn ngữ giống như chọn ngành học, chọn sai là mất mấy năm. Thế nên họ đọc, so sánh, hỏi hội nhóm, và mỗi người trả lời một kiểu. Người làm web bảo học ngôn ngữ của web, người làm dữ liệu bảo học ngôn ngữ của dữ liệu, người làm hệ thống bảo phải học thứ gần máy mới hiểu gốc rễ.
Ai cũng đúng, vì ai cũng đang trả lời từ chỗ mình đứng. Vấn đề là bạn chưa đứng ở đâu cả. Và thế là ba tháng trôi qua, bạn đã xem rất nhiều video so sánh mà chưa viết được chương trình nào quá mười dòng.
Mình muốn bạn nghe một sự thật mà người làm nghề lâu đều biết: những người lập trình giỏi hầu như đều dùng qua nhiều ngôn ngữ. Ngôn ngữ đầu tiên của họ thường chẳng phải thứ họ dùng nhiều nhất bây giờ. Cái họ mang theo từ ngôn ngữ đầu tiên là cách chia nhỏ vấn đề, cách nghĩ về dữ liệu, cách gỡ lỗi.
Nên câu hỏi đúng không phải là ngôn ngữ nào tốt nhất, mà là ngôn ngữ nào giúp mình học được cách nghĩ đó nhanh nhất, trong khi vẫn đủ hứng thú để không bỏ cuộc ở tháng thứ hai.
Chọn theo việc bạn muốn làm ra
Cách chọn dễ nhất là hỏi ngược: sáu tháng nữa mình muốn tự tay làm ra cái gì? Nếu bạn muốn làm một trang web cho tiệm của gia đình, hãy học những thứ chạy trong trình duyệt, vì bạn sẽ thấy kết quả ngay trên màn hình, sửa một dòng là thấy trang đổi.
Nếu bạn làm kế toán, làm văn phòng, ngày nào cũng xử lý bảng tính và muốn tự động hoá việc lặp lại, hãy chọn một ngôn ngữ nổi tiếng về đọc dễ và có nhiều công cụ xử lý dữ liệu. Chỉ vài tuần là bạn đã có thể viết một đoạn chương trình gom mười tệp bảng tính thành một.
Nếu bạn mê điện thoại và muốn làm ứng dụng, hãy chọn ngôn ngữ mà nền tảng điện thoại đó khuyên dùng.
Điểm chung là bạn chọn theo sản phẩm cuối, không theo bảng lương hay lời đồn. Vì động lực để vượt qua những tuần đầu khó chịu không đến từ lời hứa việc làm, mà đến từ khoảnh khắc thấy thứ mình viết ra thật sự chạy, thật sự giúp được ai đó.
Ba tiêu chí nhỏ mà người mới hay bỏ qua
Tiêu chí thứ nhất là cộng đồng đông. Khi bạn gặp lỗi lúc mười một giờ đêm, và bạn sẽ gặp rất nhiều, điều bạn cần là có người đã gặp đúng lỗi đó và viết cách sửa.
Tiêu chí thứ hai là dựng môi trường dễ. Có ngôn ngữ mà người mới mất nguyên một buổi tối chỉ để cài đặt cho chạy được dòng đầu tiên. Buổi tối đó rất dễ trở thành buổi tối cuối cùng. Hãy chọn thứ mà bạn có thể viết và chạy thử ngay, thậm chí ngay trên trình duyệt.
Tiêu chí thứ ba là thông báo lỗi dễ hiểu. Mỗi ngôn ngữ báo lỗi một kiểu. Có kiểu nói thẳng bạn sai ở dòng nào, thiếu cái gì. Có kiểu tuôn ra cả trang chữ mà người mới không biết bắt đầu đọc từ đâu.
Ba tiêu chí này quan trọng với người mới hơn mọi so sánh về tốc độ chạy hay độ hiện đại. Với bạn lúc này, tốc độ học mới là thứ cần tối ưu.
Học sâu một ngôn ngữ trước khi nhảy sang cái khác
Cái bẫy phổ biến sau khi đã chọn là nhảy cóc. Học được hai tuần, thấy khó, nghe ai đó khen một ngôn ngữ khác, thế là chuyển. Học lại từ đầu phần biến, vòng lặp, điều kiện, rồi lại khó ở đúng chỗ cũ, rồi lại chuyển.
Chỗ khó đó thường không nằm ở ngôn ngữ. Nó nằm ở cách nghĩ: chia bài toán ra làm sao, dữ liệu nên được tổ chức thế nào, vì sao chương trình chạy mà ra kết quả sai. Chuyển ngôn ngữ không giúp bạn vượt qua chỗ đó, chỉ giúp bạn hoãn nó lại.
Mình hay khuyên người mới ở lại với một ngôn ngữ cho tới khi làm được ba thứ: một chương trình đọc dữ liệu từ đâu đó và xử lý nó, một chương trình có vài phần tách riêng gọi nhau, và một lần tự gỡ được một lỗi mà không ai chỉ. Đạt được ba mốc đó, bạn học ngôn ngữ thứ hai sẽ nhanh hơn nhiều lần.
Một anh bạn làm hậu cần ở Bình Dương đổi ngôn ngữ bốn lần trong năm đầu. Khi tự hứa không đổi nữa, chỉ ba tháng sau anh học được nhiều hơn cả năm trước.
Khi nào thì nên học thêm ngôn ngữ thứ hai?
Học ngôn ngữ thứ hai là việc rất nên làm, chỉ là đúng lúc. Lúc tốt nhất là khi bạn đã thoải mái với ngôn ngữ đầu và bắt đầu tò mò vì sao nó làm việc theo cách ấy. Học một ngôn ngữ khác kiểu hẳn sẽ cho bạn góc nhìn mới về chính thứ bạn đã biết.
Ví dụ bạn quen một ngôn ngữ cho phép làm gì cũng được, không bắt khai báo kiểu dữ liệu. Học thêm một ngôn ngữ chặt chẽ, bắt khai báo rõ ràng, bạn sẽ hiểu vì sao có những lỗi mà ngôn ngữ đầu để lọt tới tận lúc chạy.
Lúc khác nên học thêm là khi công việc đòi hỏi. Khi đó bạn có dự án thật, có đồng nghiệp để hỏi, và mỗi điều học được dùng ngay. Đây là cách học ngôn ngữ mới hiệu quả nhất mà mình từng thấy.
Còn học thêm chỉ vì sợ bị tụt lại thì hiếm khi đi đến đâu, vì những thứ nền như cách gỡ lỗi hay cách đọc mã của người khác đổi rất chậm.
Câu hỏi thường gặp
Học ngôn ngữ lập trình nào dễ xin việc nhất?
Không có câu trả lời cố định, vì nhu cầu thay đổi theo từng thời điểm và từng thành phố. Nhà tuyển dụng thường đánh giá cách bạn giải quyết vấn đề và những gì bạn đã làm ra nhiều hơn là tên ngôn ngữ trong hồ sơ.
Người mới có nên học nhiều ngôn ngữ cùng lúc không?
Không nên. Học nhiều ngôn ngữ cùng lúc khiến bạn lẫn cú pháp và dàn mỏng thời gian. Hãy đi sâu một ngôn ngữ tới khi tự làm được một dự án nhỏ trọn vẹn rồi mới mở rộng.
Ngôn ngữ lập trình có tiếng Việt không?
Có vài dự án thử làm ngôn ngữ dùng từ khoá tiếng Việt, nhưng gần như toàn bộ công việc thực tế dùng ngôn ngữ có từ khoá tiếng Anh. Số từ khoá cần nhớ rất ít, thường chỉ vài chục từ, nên đây không phải rào cản lớn.
Học lập trình trên điện thoại được không?
Có thể làm quen và đọc lý thuyết trên điện thoại, nhưng để học thật bạn cần một máy tính, dù là máy cũ. Viết mã, chạy thử, mở nhiều cửa sổ cùng lúc trên màn hình nhỏ rất nhanh làm bạn nản.
Mất bao lâu để học xong một ngôn ngữ lập trình?
Không ai học xong một ngôn ngữ, kể cả người làm nhiều năm. Với người mới học đều đặn mỗi ngày, vài tháng là đủ để viết được chương trình nhỏ có ích, còn thành thạo thì cần làm dự án thật trong thời gian dài.
