Mắc kẹt trong vòng xem hướng dẫn là khi bạn xem thì hiểu hết, mà tắt video đi tự làm thì đầu trống rỗng. Cách thoát không phải tìm video hay hơn, mà là giảm xem, tăng làm, và chấp nhận rằng cảm giác bí chính là lúc đang học thật.
Chào bạn, đây là Nhà Lập Trình. Nếu bạn đã xem hết ba khoá học trên mạng, lưu cả trăm video vào danh sách xem sau, mà vẫn chưa tự làm được một thứ gì trọn vẹn, thì bạn không hề cô đơn. Đây có lẽ là cái hố mà người tự học rơi vào nhiều nhất. Tập này mình nói vì sao nó xảy ra và cách leo lên.
Vì sao xem thì hiểu mà làm thì không?
Khi bạn xem ai đó viết mã, não bạn đang làm một việc rất khác với khi tự viết. Xem là nhận ra: người ta gõ dòng này, mình gật đầu, à hợp lý. Tự viết là nhớ lại và quyết định: trước màn hình trống, mình phải chọn dòng đầu tiên là gì. Hai kỹ năng này khác nhau như nghe hiểu ngoại ngữ và tự nói ngoại ngữ.
Video hướng dẫn còn giấu đi phần khó nhất. Người làm video đã biết trước đích đến, đã thử và bỏ qua những ngõ cụt. Bạn chỉ thấy một con đường thẳng tắp. Khi tự làm, bạn phải đi qua những ngõ cụt đó, và cảm giác bí làm bạn nghĩ mình kém.
Thêm nữa, xem video rất dễ chịu. Mỗi video xong là một cảm giác tiến bộ, một dấu tích xanh trong danh sách. Tự làm thì khó chịu, lâu, và nhiều khi chẳng ra gì. Não người tự nhiên thích cái dễ chịu, nên bạn cứ quay lại xem thêm.
Hiểu điều này giúp bạn bớt tự trách. Bạn không kém. Bạn chỉ đang luyện sai kỹ năng.
Cách thứ nhất: gõ lại mà không nhìn
Bước đầu tiên để thoát không cần bỏ hẳn video. Xem xong một đoạn hướng dẫn, hãy tắt đi, mở một tệp trống và tự viết lại từ đầu mà không nhìn. Bạn sẽ ngạc nhiên vì mình quên nhanh đến mức nào.
Chỗ nào bí, đừng vội mở lại video. Hãy ngồi với nó vài phút, thử nhớ, thử đoán, thử chạy xem lỗi báo gì. Chỉ khi thật sự hết cách mới xem lại, và chỉ xem đúng đoạn đó.
Lần gõ lại thứ hai sẽ nhanh hơn lần đầu nhiều. Tới lần thứ ba, bạn gần như không cần nhìn. Lúc đó kiến thức mới thật sự là của bạn, không còn là của người làm video.
Cách này nghe có vẻ chậm, xem một video mười phút mà mất cả tiếng để gõ lại. Nhưng một tiếng đó đáng giá hơn mười video xem lướt.
Cách thứ hai: đổi đề bài một chút
Khi đã gõ lại được, hãy đổi đề. Video hướng dẫn làm danh sách việc cần làm, bạn đổi thành danh sách đồ cần mua đi chợ, có thêm cột số lượng. Video làm máy tính cộng trừ, bạn thêm nút tính phần trăm giảm giá cho mẹ đi siêu thị.
Chỉ một thay đổi nhỏ thôi là bạn phải tự quyết định: thêm cột vào đâu, dữ liệu lưu thế nào, chỗ nào trong mã cần sửa theo. Đây chính là loại suy nghĩ mà video không luyện cho bạn.
Đổi đề cũng giúp bạn phát hiện mình hiểu thật hay chỉ nhớ thuộc. Nếu chỉ nhớ thuộc, bạn sẽ không biết sửa chỗ nào khi đề khác đi. Nếu hiểu, bạn sẽ thấy chỗ cần sửa khá rõ ràng.
Mỗi lần đổi đề, hãy ghi vài dòng vào sổ: mình đã đổi gì, bí ở đâu, tìm ra cách thế nào. Vài tháng sau đọc lại, bạn sẽ thấy mình đã đi được một quãng dài.
Cách thứ ba: một dự án không có hướng dẫn
Bước lớn nhất là làm một thứ mà không có video nào hướng dẫn trọn vẹn. Chọn một vấn đề nhỏ có thật trong đời bạn: theo dõi chi tiêu của mình, nhắc lịch tưới cây, tính tiền điện chia cho các phòng trọ. Không cần to, chỉ cần có thật và không có sẵn bài mẫu.
Lúc làm, bạn vẫn được tìm kiếm trên mạng, nhưng tìm những mảnh nhỏ: làm sao đọc tệp, làm sao sắp xếp danh sách theo ngày. Bạn tự ráp các mảnh lại. Việc ráp đó chính là lập trình.
Dự án đầu tay kiểu này thường xấu, rối và có lỗi. Không sao cả. Một chương trình xấu chạy được mà bạn tự làm từ đầu dạy bạn nhiều hơn mười chương trình đẹp làm theo video.
Một bạn sinh viên ở Cần Thơ kể bạn ấy bắt đầu thoát ra khi viết một chương trình nhỏ chia tiền ăn chung cho cả phòng trọ. Chương trình dở, nhưng lần đầu tiên cả phòng dùng một thứ bạn ấy tự làm, và bạn ấy nói cảm giác đó đẩy mình đi tiếp hơn mọi khoá học.
Sống chung với cảm giác bí
Cuối cùng, hãy đổi cách bạn nhìn cảm giác bí. Người làm nghề nhiều năm vẫn bí hằng ngày. Khác biệt không phải là họ không bí, mà là họ quen với nó và có sẵn vài cách để gỡ: chia nhỏ vấn đề, viết ra giấy, thử một bản đơn giản hơn, đi uống nước rồi quay lại.
Khi bạn bí mà vẫn ngồi lại, đó là lúc não đang xây những kết nối mới. Mở video ngay lúc đó là cắt ngang đúng khoảnh khắc học quý nhất.
Một mẹo nhỏ: đặt cho mình một khoảng thời gian bí tối thiểu, chẳng hạn hai mươi phút, trước khi được phép tìm lời giải. Hết hai mươi phút mà vẫn không ra thì cứ tìm, không có gì xấu hổ. Nhưng thường bạn sẽ ra trước khi hết giờ.
Vòng xem hướng dẫn không phải là lỗi của bạn, nó là con đường dễ chịu nhất. Thoát ra nghĩa là tự chọn con đường khó chịu hơn một chút, mỗi ngày một chút.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn video hướng dẫn khi học lập trình?
Không cần bỏ hẳn. Video vẫn tốt để làm quen khái niệm mới. Chỉ cần đổi tỷ lệ: ít thời gian xem, nhiều thời gian tự viết, tự sửa và tự làm dự án riêng.
Không nghĩ ra ý tưởng dự án thì làm gì?
Nhìn vào việc lặp đi lặp lại trong đời bạn và người thân: ghi chép, tính toán, nhắc nhở, sắp xếp. Một vấn đề nhỏ có thật luôn tốt hơn một ý tưởng lớn không ai cần.
Tìm lời giải trên mạng có phải là gian lận không?
Không phải. Người làm nghề tra cứu hằng ngày. Điều cần tránh là chép nguyên văn mà không hiểu. Hãy đọc, hiểu, rồi tự viết lại theo cách của mình.
Làm sao biết mình đã thoát khỏi vòng xem hướng dẫn?
Khi bạn có thể bắt đầu một dự án nhỏ từ màn hình trống, biết bước đầu cần làm gì, và khi bí thì biết cần tìm mảnh nào thay vì tìm cả một video làm sẵn.
Mỗi ngày nên dành bao lâu để tự làm dự án?
Đều đặn quan trọng hơn dài. Khoảng một giờ mỗi ngày, tập trung, không mở video, thường hiệu quả hơn một buổi dài cuối tuần rồi bỏ cả tuần.
