Dự án đầu tay khi học lập trình nên là một công cụ nhỏ giải quyết một vấn đề có thật của chính bạn hoặc người thân, đủ nhỏ để làm xong trong vài tuần, và có ít nhất một người dùng thật. Làm xong một thứ nhỏ dạy bạn nhiều hơn làm dở một thứ to.
Chào bạn, đây là Nhà Lập Trình. Khi đã qua giai đoạn học cú pháp, câu hỏi tiếp theo luôn là giờ làm gì. Người thì định làm mạng xã hội, người định làm trò chơi thế giới mở, rồi ba tháng sau bỏ dở. Tập này mình nói cách chọn một dự án đầu tay mà bạn thật sự làm xong và học được nhiều nhất.
Vì sao dự án to thường chết ở tuần thứ ba?
Người mới hay chọn dự án theo độ hoành tráng: một ứng dụng giống như ứng dụng lớn nào đó mình hay dùng. Nghe rất hứng khởi. Nhưng những ứng dụng đó được làm bởi hàng trăm người trong nhiều năm. Một người mới làm một mình, buổi tối, sẽ nhanh chóng chìm.
Tuần đầu bạn làm phần đăng nhập, khá vui. Tuần thứ hai làm phần đăng bài, bắt đầu rối. Tuần thứ ba nhận ra cần thông báo, tìm kiếm, kết bạn, chặn người dùng xấu, và mỗi thứ lại là một dự án riêng. Cảm giác không bao giờ xong làm bạn nản và bỏ.
Một dự án bỏ dở để lại cảm giác thất bại, và cảm giác đó làm bạn ngại bắt đầu dự án tiếp theo. Ngược lại, một dự án nhỏ làm xong cho bạn niềm tin, và niềm tin là nhiên liệu cho dự án kế.
Nên tiêu chí đầu tiên không phải là to hay ấn tượng, mà là làm xong được.
Ba tiêu chí của một dự án đầu tay tốt
Tiêu chí thứ nhất là nhỏ. Hãy mô tả dự án trong một câu. Một chương trình ghi chi tiêu hằng ngày và cuối tháng cho biết tiêu nhiều nhất vào đâu. Nếu cần tới ba câu để mô tả, có lẽ nó còn to.
Tiêu chí thứ hai là có thật. Nó giải quyết một vấn đề bạn hoặc người quen thật sự gặp. Khi vấn đề có thật, bạn biết rõ nó cần làm gì, biết khi nào là đủ, và có động lực làm vì có người đang chờ dùng.
Tiêu chí thứ ba là không có sẵn bài mẫu làm giống hệt. Danh sách việc cần làm hay máy tính cộng trừ có hàng nghìn hướng dẫn, bạn sẽ bị kéo về chép lại. Một công cụ tính tiền điện chia theo công tơ riêng cho nhà trọ của cô ruột bạn thì không ai làm sẵn.
Khi dự án thoả cả ba tiêu chí, bạn sẽ phải tự quyết định rất nhiều thứ, và chính những quyết định đó biến bạn từ người học cú pháp thành người lập trình.
Tìm vấn đề có thật ở đâu?
Hãy nhìn vào việc lặp đi lặp lại quanh bạn. Mẹ bạn bán hàng và mỗi tối ngồi cộng sổ tay. Bố bạn nuôi cá và ghi ngày cho ăn, ngày thay nước vào lịch treo tường. Em bạn học tiếng Anh và cần ôn từ vựng theo lịch.
Nhìn vào công việc của chính bạn. Nếu bạn làm văn phòng, chắc chắn có một bảng tính mà mỗi tuần bạn phải lọc, gộp, định dạng lại bằng tay. Nếu bạn là sinh viên, có lẽ bạn cần một công cụ nhắc hạn nộp bài hoặc chia tiền quỹ lớp.
Nhìn vào sở thích. Người chơi cây cảnh cần ghi lịch bón phân, người chạy bộ muốn thống kê quãng đường theo tháng, người sưu tầm tem muốn quản lý bộ sưu tập.
Điểm hay của những vấn đề này là chúng có người dùng ngay. Khi mẹ bạn dùng thử công cụ của bạn và nói nút này khó bấm quá, bạn học được một bài học mà không khoá học nào dạy được: người dùng thật không nghĩ giống người viết mã.
Làm xong nghĩa là làm tới đâu?
Một dự án được gọi là xong khi nó làm được việc chính cho người dùng thật, chứ không phải khi nó hoàn hảo. Công cụ ghi chi tiêu xong khi mẹ bạn dùng được nó một tháng liền. Nó có thể xấu, có thể thiếu tính năng, không sao.
Hãy chia dự án thành từng bước nhỏ, mỗi bước cho ra một thứ chạy được. Bước một, ghi được một khoản chi và xem lại danh sách. Bước hai, lưu lại để tắt đi mở lại không mất. Bước ba, cộng tổng theo tháng. Mỗi bước là một chiến thắng nhỏ.
Khi làm, bạn sẽ muốn thêm đủ thứ: biểu đồ đẹp, đăng nhập, đồng bộ với điện thoại. Hãy ghi hết vào một danh sách để sau, và kiên quyết làm xong bản cơ bản trước.
Sau khi xong, hãy viết một đoạn ngắn mô tả dự án: nó làm gì, bạn đã gặp khó khăn gì, giải quyết ra sao, nếu làm lại sẽ làm khác thế nào. Đoạn viết này sau cũng là thứ quý nhất khi bạn đi phỏng vấn.
Dự án đầu tay và hồ sơ xin việc
Nhiều bạn chọn dự án vì nghĩ nó sẽ đẹp trong hồ sơ. Điều này không sai, nhưng người tuyển dụng có kinh nghiệm đã thấy hàng trăm bản sao của cùng một ứng dụng thời tiết hay trang bán hàng mẫu. Một dự án nhỏ, lạ, có người dùng thật thường gây chú ý hơn.
Khi phỏng vấn, người ta ít hỏi dự án của bạn to cỡ nào. Họ hỏi vì sao bạn làm nó, bạn gặp vấn đề gì, bạn quyết định thế nào khi có hai cách làm. Một dự án có thật cho bạn rất nhiều chuyện thật để kể.
Một bạn ở Quy Nhơn làm một công cụ nhỏ giúp tiệm sửa xe của chú mình nhắc khách đến hạn thay nhớt. Dự án chẳng có gì phức tạp. Nhưng khi bạn ấy kể cách chú mình không dùng được bản đầu vì chữ quá nhỏ, và bạn ấy phải làm lại thế nào, người phỏng vấn nghe rất chăm chú.
Hãy chọn dự án vì bạn muốn làm nó và có người cần nó. Nếu làm xong và làm thật, nó sẽ tự đẹp trong hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Dự án đầu tay có nên làm theo nhóm không?
Làm một mình giúp bạn chạm vào mọi phần và tự quyết mọi thứ. Làm nhóm dạy bạn phối hợp nhưng dễ vướng chuyện chia việc. Với dự án đầu tiên, làm một mình rồi nhờ bạn bè góp ý thường hiệu quả hơn.
Có nên đưa dự án đầu tay lên kho mã công khai?
Nên, sau khi đã kiểm tra không có mật khẩu hay khoá bí mật trong mã. Kho mã công khai là nơi người tuyển dụng có thể xem cách bạn viết, và việc đưa lên cũng giúp bạn tập thói quen viết mã sạch hơn.
Dự án đầu tay mất bao lâu là hợp lý?
Khoảng vài tuần đến hai tháng với vài giờ mỗi tuần là vừa. Nếu thấy dự án kéo dài quá lâu mà chưa có bản chạy được, hãy cắt bớt phạm vi thay vì cố làm tiếp.
Làm lại một ứng dụng nổi tiếng có tốt không?
Làm lại một phần nhỏ của ứng dụng nổi tiếng là bài tập tốt để học. Nhưng nếu làm dự án chính cho hồ sơ, một công cụ giải quyết vấn đề thật và riêng của bạn thường đáng giá hơn.
Dự án xong rồi thì làm gì tiếp?
Có thể cải tiến nó theo phản hồi của người dùng, hoặc bắt đầu dự án thứ hai khó hơn một bậc. Cũng nên đọc lại mã của chính mình sau vài tuần, bạn sẽ thấy nhiều chỗ muốn viết lại, và đó là dấu hiệu bạn đã tiến bộ.
