Tự học lập trình hay đi học? Không có đường nào đúng cho tất cả. Tự học rẻ và linh hoạt nhưng dễ bỏ dở và hổng nền, học trường cho nền vững nhưng chậm theo thực tế, khoá ngắn cho nhịp và người chỉ đường. Bạn nên chọn theo thứ mình thiếu nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Lập Trình. Mình biết nhiều người làm nghề giỏi từ cả ba con đường, và cũng biết nhiều người bỏ cuộc ở cả ba. Tập này không nhằm khen chê con đường nào, mà giúp bạn nhìn rõ mỗi con đường thật sự cho bạn cái gì và đòi ở bạn cái gì.
Tự học: tự do đi kèm với cô đơn
Tự học có lợi thế lớn nhất là tự do. Bạn học lúc nào cũng được, học thứ mình cần ngay, bỏ qua phần không liên quan. Tài liệu miễn phí trên mạng bây giờ nhiều đến mức một người có kỷ luật có thể đi rất xa mà không tốn nhiều tiền.
Nhưng tự do cũng là cái bẫy. Không ai giao bài, không ai hỏi hôm nay bạn đã học chưa. Một tuần bận việc thành hai tuần, hai tuần thành một tháng, và rồi mở lại thì quên gần hết. Phần lớn người tự học dừng lại không phải vì học không nổi, mà vì không còn nhịp.
Cái khó thứ hai là không biết mình không biết gì. Người tự học hay đi theo những gì cần cho dự án trước mắt, nên thường giỏi phần nổi và hổng phần chìm. Họ làm được trang web chạy, nhưng khi trang chậm thì không biết vì sao, vì chưa từng học dữ liệu được tổ chức ra sao bên dưới.
Cái khó thứ ba ít ai nói: không có ai nhìn mã của bạn. Bạn có thể lặp một thói quen xấu suốt một năm mà không biết, vì chương trình vẫn chạy.
Học trường: nền móng chắc nhưng chậm
Học đại học ngành máy tính cho bạn thứ mà tự học hiếm khi cho: nền tảng có hệ thống. Bạn học cấu trúc dữ liệu, thuật toán, hệ điều hành, mạng máy tính, cơ sở dữ liệu theo một thứ tự được thiết kế sẵn. Lúc học có thể thấy khô, nhưng năm năm sau bạn sẽ gặp lại chúng trong những vấn đề khó nhất.
Trường còn cho bạn bạn bè cùng nghề, thầy cô để hỏi, và những bài tập bắt buộc làm dù không thích. Chính cái bắt buộc đó giữ nhịp cho bạn qua những đoạn chán.
Điểm yếu là trường đi chậm hơn thực tế. Có thứ bạn học ở trường mà ra đi làm không ai dùng, có thứ đi làm ngày nào cũng dùng mà trường không dạy, như quản lý phiên bản, làm việc trong đội, đọc mã của người khác. Nhiều bạn mới ra trường ngỡ ngàng vì chuyện này.
Nên nếu bạn học trường, hãy coi trường là nền, và tự làm thêm dự án thật bên ngoài. Người vừa có nền vừa có tay nghề thực tế thường là người đi nhanh nhất sau vài năm.
Khoá ngắn: mua nhịp và người chỉ đường
Khoá học ngắn vài tháng thực chất bán cho bạn hai thứ: nhịp độ và người chỉ đường. Có lịch học, có bạn cùng lớp, có người sửa bài. Với người đã thử tự học và bỏ dở hai ba lần, đây có thể là thứ còn thiếu.
Nhưng hãy thật tỉnh táo khi chọn. Vài tháng không thể thay được nhiều năm. Khoá ngắn tốt sẽ đưa bạn tới mức làm được việc đơn giản và biết mình cần học tiếp gì. Khoá nào hứa biến bạn thành chuyên gia trong vài tuần, hoặc cam kết chắc chắn có việc, thì bạn nên hỏi kỹ.
Trước khi đăng ký, hãy hỏi người đã học khoá đó, không phải người bán khoá. Hỏi họ học xong làm được gì, bài tập có được người thật sửa không, lớp có bao nhiêu người trên một người hướng dẫn. Và xin xem một dự án cuối khoá của học viên cũ.
Một chị làm nhân sự ở Hà Nội kể chị chọn khoá ngắn chỉ vì cần ai đó bắt chị ngồi xuống ba buổi tối mỗi tuần. Chị nói thẳng rằng kiến thức trên mạng có hết, nhưng kỷ luật thì chị phải mua.
Tự hỏi mình thiếu gì trước khi chọn
Thay vì hỏi đường nào tốt nhất, hãy hỏi mình đang thiếu gì. Nếu bạn còn trẻ, có thời gian, muốn đi đường dài trong nghề và có điều kiện, học trường là nền rất tốt. Nếu bạn đã đi làm nghề khác, có kỷ luật, cần học nhanh để làm một việc cụ thể, tự học có thể đủ.
Nếu bạn đã tự học vài lần mà lần nào cũng đứt quãng, vấn đề không phải kiến thức mà là nhịp. Khi đó một khoá ngắn, một nhóm học, hoặc thậm chí một người bạn học cùng có thể là lời giải.
Và ba con đường không loại trừ nhau. Rất nhiều người học trường rồi tự học thêm, hoặc tự học rồi đi một khoá ngắn để lấp chỗ hổng, hoặc học khoá ngắn rồi quay lại tự đọc phần nền mà khoá bỏ qua.
Cái quan trọng hơn con đường là bạn có liên tục làm ra thứ gì đó hay không. Người tuyển dụng giỏi nhìn vào những gì bạn đã làm và cách bạn nói về nó, nhiều hơn là nhìn tấm bằng hay giấy chứng nhận.
Nếu tự học thì tự học sao cho khỏi hổng
Nếu bạn chọn tự học, có vài cách để bù lại những gì trường cho. Cách đầu tiên là tự lập một chương trình học có phần nền. Xen giữa các dự án, dành thời gian học những môn khô như cấu trúc dữ liệu, cách mạng máy tính chạy, cách cơ sở dữ liệu lưu trữ. Không cần sâu như ở trường, chỉ cần đủ để hiểu chuyện gì xảy ra bên dưới.
Cách thứ hai là tìm người nhìn mã của bạn. Tham gia một cộng đồng, nhờ một người đi trước đọc thử dự án, hoặc đóng góp vào một dự án mã nguồn mở nhỏ. Lời góp ý đầu tiên có thể làm bạn chột dạ, nhưng nó đáng giá hơn một tháng tự mò.
Cách thứ ba là giữ nhịp bằng lời hẹn với người khác. Học cùng một người bạn, hẹn nhau mỗi tuần khoe một thứ đã làm. Lời hẹn với người khác bền hơn lời hứa với chính mình.
Tự học không có nghĩa là học một mình. Nó chỉ có nghĩa là bạn tự chịu trách nhiệm cho con đường của mình. Mà người chịu trách nhiệm tốt thì biết lúc nào cần nhờ người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tự học lập trình có xin được việc không?
Có, nhiều người làm nghề hiện nay tự học. Điều quyết định thường là những dự án bạn làm được, khả năng giải thích cách mình nghĩ và thái độ học hỏi khi phỏng vấn, chứ không chỉ là con đường bạn đã đi.
Không có bằng đại học ngành máy tính có thiệt thòi không?
Có thể thiệt ở vòng lọc hồ sơ của một số nơi yêu cầu bằng cấp, và thiệt về phần nền nếu không tự bù. Nhưng nhiều nơi khác tuyển theo năng lực thực tế, và phần nền hoàn toàn có thể tự học thêm.
Đang đi làm có nên nghỉ việc để học lập trình toàn thời gian?
Hãy cân nhắc rất kỹ và nên thử học bán thời gian vài tháng trước. Nếu sau vài tháng bạn vẫn thích và tiến bộ đều, lúc đó mới tính bước lớn hơn, kèm một khoản dự phòng đủ sống trong thời gian chuyển nghề.
Học lập trình qua video có hiệu quả không?
Video tốt cho việc làm quen và hiểu khái niệm, nhưng chỉ xem thì không đủ. Hiệu quả đến khi bạn dừng video, tự viết lại, tự đổi đề bài và tự sửa lỗi của chính mình.
Làm sao biết một khoá học lập trình có đáng học không?
Hỏi học viên cũ chứ không hỏi người bán khoá, xin xem dự án cuối khoá, hỏi rõ bài tập có được người thật sửa không. Cẩn trọng với khoá hứa chắc chắn có việc hoặc thành chuyên gia sau vài tuần.
